Drenthe hoogveen herstel: Hoe wordt het veen hersteld?

Femke van der Dijk

Drenthe gids & reisschrijver

Stel je voor: je staat midden in de Drentse natuur. Misschien ben je net terug van een heerlijke vakantie op een vakantiepark in Drenthe of heb je geslapen op een rustieke camping Drenthe.

Je kijkt naar de uitgestrekte heide en de hunebedden in de verte.

Maar onder je voeten gebeurt iets ingewikkelds. Het hoogveen, de spons van ons landschap, is ziek. Het waterpeil is te laag en de CO2 in de lucht stijgt.

Herstel is nodig, maar hoe begin je daarmee? Dit is geen magie. Het is een klus. Een klus die we samen kunnen begrijpen en uitvoeren.

We gaan het hebben over het herstel van Drents hoogveen. Stap voor stap.

Geen ingewikkelde theorie, maar gewoon de praktijk. Wat heb je nodig?

Hoe pak je het aan? En wat zijn de valkuilen? Laten we de handen uit de mouwen steken en het veen weer gezond maken.

Wat je nodig hebt: De basis voor herstel

Voordat je begint, moet je de juiste spullen hebben. Dit is geen project voor een middagje in de tuin.

Het gaat om grote stukken land, vaak in de buurt van bekende plekken als het Drents-Friese Wold of Nationaal Park Dwingelderveld. Je hebt een duidelijk plan nodig.

Zonder plan stap je in het wilde weg en dat werkt niet. Je hebt toestemming nodig. Als je particulier land bezit, regel je dat via de gemeente of provincie. Als je werkt voor een organisatie zoals Staatsbosbeheer, zijn er al protocollen.

Een goed startpunt is een bodemscan. Die kost ongeveer €500 tot €800, afhankelijk van de grootte van het gebied.

Je meet de waterdiepte en de bodemstructuur. Dit is cruciaal. Verder zijn dit de materialen: Timing is alles. Begin in het voorjaar, maart of april.

De grond is dan zacht, maar niet te nat. Je hebt ongeveer 6 tot 8 weken nodig voor de eerste fase.

• Waterkerende dammen: Gemaakt van klei of zand. Reken op €20 tot €30 per kuub materiaal.
• Pompen: Voor het tijdelijk verlagen of verhogen van waterstand. Huur een diesel- of elektrische pomp voor €150 tot €300 per dag.
• Meetapparatuur: Peilbuizen en een handpeilmerk. Kosten: €100 tot €200.
• Plastic folie (HDPE): Voor de onderkant van het veen om water vast te houden. Reken op €5 per m2.
• Werkschoenen: Waterdicht en stevig. Minimaal maat 40. Niet vergeten!

Zorg dat je materiaal ruim op tijd bestelt. In Drenthe zijn leveranciers soms druk in het toeristenseizoen, vooral rond vakantieparken en campings.

Stap 1: Analyseer de bodem en het waterpeil

Je eerste taak is begrijpen wat er misgaat. Hoogveen houdt van water. Veel water.

Als het waterpeil zakt, oxideert het veen en komt er CO2 vrij. Dat is slecht voor het klimaat. Je moet weten hoe diep het water staat en hoeveel veen er nog over is.

1. Meet de waterdiepte: Graaf gaten van 50 cm diep en zet er peilbuizen in. Meet elke week. Doe dit op 10 verschillende plekken per hectare. Als het water minder dan 40 cm onder het maaiveld staat, is het kritiek.
2. Check de bodem: Neem monsters. Kijk naar de kleur. Donkerbruin is goed (veen). Lichtbruin of geel betekent oxidatie. Stuur een monster op naar een lab (kosten €50) voor een precieze analyse.
3. Bekijk de omgeving: Zitten er sloten om het gebied? Zijn die open of dicht? In Drenthe zie je vaak dat landbouwsloten het veen leegtrekken. Meet de afstand tot de sloten. Minimaal 50 meter afstand is veilig.
4. Timing: Deze stap duurt 2 weken. Doe het niet in de zomer als het te droog is. Herfst is ook niet ideaal door regenval.
5. Fouten om te vermijden: Niet meten op één plek. Het veen is nooit egaal. Ook: vergeten om de historie te checken. Was het vroeger weiland? Dan zit er mest in de grond wat herstel moeilijker maakt.

Een goed rapport is het halve werk. Zonder data gok je maar wat.

En in de natuur is gokken duur.

Stap 2: Het waterpeil verhogen (de kern van het verhaal)

Hier begint het echte werk. Het waterpeil omhoog. Dit is de basis voor nieuw veenmos.

1. Sluit de afwatering: Vul sloten en greppels op. Gebruik klei of zand. Dicht de gaten volledig. Doe dit bij voorkeur aan de randen van het gebied. Maak dammen van 1 meter hoog en 2 meter breed.
2. Maak een waterbuffer: Graaf een kleine plas of vijver aan de bovenkant van het gebied (hoogste punt). Die fungeert als reservoir. Maak deze 1 meter diep en 10 bij 10 meter groot. Vul hem met regenwater of oppervlaktewater.
3. Installeer een pomp (indien nodig): Als natuurlijke aanvoer niet genoeg is, gebruik je een pomp. Zet deze aan de buffer. Pompen naar de bodem via slangen. Zet de druk laag, maximaal 5 liter per minuut per punt. Te veel druk spoelt het veen weg.
4. Timing: Doe dit in één seizoen. Binnen 4 weken moet het waterpeil stijgen. Meet elke dag. Het doel: waterstand op 10 cm onder maaiveld.
5. Fouten om te vermijden: Te snel water geven. Het veen kan verzadigen en instorten. Ook: vergeten dat water stroomt. Zorg dat je dammen waterdicht zijn. Test ze met een emmer water.

We gaan het landschap weer vol water zetten, zodat de natuur het overneemt. Dit is een fysieke klus.

Je zult merken dat het landschap verandert. De grond wordt zacht. De luchtvochtigheid stijgt. Dit is het moment dat de eerste tekenen van herstel zichtbaar worden.

Stap 3: Het aanplanten van veenmos en oeverplanten

Water alleen is niet genoeg. Je moet het juiste leven terugbrengen.

Hoogveen herstelt zich door veenmos (Sphagnum). Dit mos houdt water vast en maakt nieuw veen. Zonder mos blijft het een modderpoel.

1. Koop het juiste materiaal: Zoek naar lokale soorten Sphagnum. Geen tuincentrum-mos. Koop bij een gespecialiseerde kweker. Kosten: ongeveer €10 per vierkante meter. Je hebt minimaal 500 m2 nodig voor een klein gebied.
2. Voorbereiding bodem: Maak de grond los tot 10 cm diepte. Verwijder onkruid. Strooi geen meststoffen! Dat is doodsvoor veenmos.
3. Planten: Verspreid het mos in klonten van 10 cm doorsnee. Druk ze licht aan. Plant ze 30 cm uit elkaar. Doe dit bij bewolkt weer of in de avond. De zon mag het mos niet direct raken de eerste week.
4. Voeg oeverplanten toe: Plant riet of zegge aan de randen. Dit stabiliseert de oevers. Gebruik 5 planten per meter oever. Dit helpt tegen erosie.
5. Timing: Plant in het najaar (oktober) of het vroege voorjaar (maart). De wortels hebben tijd nodig voor de hete zomer komt.
6. Fouten om te vermijden: Te dicht planten. Het mos moet kunnen groeien. Ook: vergeten water te geven na het planten. Het eerste jaar is kwetsbaar.

Na 2 jaar zal het mos zich verspreiden. Het vormt een deken.

Dit deken houdt het water vast en beschermt de bodem.

Stap 4: Onderhoud en monitoring

Nu is het wachten. Maar wachten is actief.

1. Controleer het waterpeil: Meet wekelijks. Is het gezakt? Vul aan via de buffer of pomp. Houd het stabiel. Schommelingen zijn slecht.
2. Verwijder indringers: Boomopslag (berken, wilgen) groeit snel in Drenthe. Verwijder deze direct. Zaag ze af op 10 cm hoogte. Doe dit 2 keer per jaar. Een boomschijf van €50 per dag helpt.
3. Maai niet: Laat het gras en onkruid staan of verwijder het handmatig. Maaien vernietigt het jonge veenmos. Gebruik een zeis voor precisie.
4. Monitor de biodiversiteit: Kijk of er libellen, kikkers of vogels komen. Dat is een teken van succes. Noteer dit in een logboek.
5. Timing: De eerste 3 jaar intensief (elke maand). Daarna 1 keer per jaar controleren.
6. Fouten om te vermijden: Te snel stoppen na het planten. Herstel is een marathon, geen sprint. Ook: chemische bestrijdingsmiddelen gebruiken. Dat is dodelijk voor het veen.

Je moet het proces sturen. Het herstel van hoogveen duurt jaren. Soms wel 10 tot 20 jaar.

Maar met goed onderhoud gaat het sneller. Als het goed gaat, zie je na 5 jaar een dicht tapijt. De CO2-uitstoot daalt. Het landschap wordt groener en vochtiger.

Veelgemaakte fouten en hoe je ze oplost

Zelfs met de beste bedoelingen gaan dingen mis. Vooral in een gebied als Drenthe, waar het toerisme en de prachtige heidebloei in de zomer soms botsen.

• Fout 1: Te veel water in één keer. Dit zorgt voor verzakkingen. Oplossing: bouw stap voor stap. Verhoog het waterpeil met 10 cm per week.
• Fout 2: Verkeerde planten. Tuinplanten overleven niet in hoogveen. Oplossing: koop alleen inheemse soorten bij Drentse kwekers. Vraag om certificaten.
• Fout 3: Geld tekort. Een project van 1 hectare kost al snel €5.000. Oplossing: vraag subsidies aan via de Provincie Drenthe of Europese fondsen voor natuurherstel.
• Fout 4: Ignoreren van de omgeving. Als er een camping naast ligt die grondwater pompt, faal je. Oplossing: praat met eigenaren. Misschien kunnen ze een andere bron gebruiken.

Denk aan drukke wandelpaden nabij hunebedden of campings die water onttrekken. Denk altijd praktisch. Meet, pas aan, en blijf alert.

Verificatie-checklist: Is het gelukt?

Je bent klaar met de klus. Maar is het echt hersteld?

Gebruik deze checklist om te controleren. Zet een vinkje bij elke stap. Als je 80% haalt, zit je goed.

• Waterpeil: Staat het water stabiel op 10-20 cm onder maaiveld? (Ja/Nee)
• Bodem: Is de bodem vochtig en donkerbruin? Geen droge plekken? (Ja/Nee)
• Plantengroei: Zit er dicht veenmos van minimaal 5 cm hoogte? (Ja/Nee)
• Biodiversiteit: Zie je specifieke soorten zoals heikikkers of veenmossen? (Ja/Nee)
• Onderhoud: Zijn de bomen en struiken verwijderd de afgelopen 6 maanden? (Ja/Nee)
• Waterkwaliteit: Is het water helder en zuur (pH 4-5)? Geen algenbloei? (Ja/Nee)
• Geur: Ruikt het fris en aards? Niet rot of zilt? (Ja/Nee)

Als je twijfelt over een antwoord, ga terug naar stap 1. Meten is weten. Net als bij het onderhoud van de Drentse bossen is het herstel van hoogveen een werk van lange adem, maar elke stap telt.

Je bent nu onderdeel van de oplossing. Drenthe, met zijn hunebedden, campings en vakantieparken, verdient een zorgvuldig beheer van de Drentse heideterreinen.

En jij kunt het.